Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

خانه های قدیمی

سبك وسياق معماري خانه هاي قد يمي

از جمله خصوصيات خانه هاي قديمي در اصفهان و بيشتر شهرها مساحت زياد آن است. سبك معماري آنها نيز به اين صورت است كه از دو قسمت اندروني و بيروني بوده است. اين خانه ها از قسمت هاي ذيل تشكيل مي شده اند:

۱ سكو

۲ سردر ورودي

۳  در ورودي

۴ هشتي

۵ دالان

۶ ايوان ها

۷ حياط و اتاقهاي اطراف آن

۸حوض

۹ آشپزخانه

۱۰سرويس ها

سكو: محلي در دو سوي در ورودي ، براي استراحت در هنگام انتظار، براي ورود يا گفت و گو با همسايه ها

 

سر در ورودي :‌ هلال تزئيني روي در و تنها قسمت خارج از خانه كه اغلب كاشي كاري دارد و معمولاّ طوري ساخته مي شد كه در زمستانها مانع از ريزش برف و باران بود و در تابستانها نيز مانعي براي تابش مستقيم آفتاب به شمار مي رفت. در بالاي سردر آياتي از قرآن كريم يا عبارات مذهبي نوشته مي شد تا هنگام ورود و خروج از زير آيات قرآني يا روايات و عبارات ديني عبور كنند.

 

در ورودي : در بيشتر خانه هاي سنتي ، درهاي ورودي دو لنگه و چوبي هستند و هر لنگه كوبه اي نيز دارد . زن ها حلقه اي كه صداي زيري داشت ، به صدا در مي آوردند و مردها كوبه ي چكشي شكل را كه صداي بمي داشت .

 

هشتي : بلافاصله پس از ورودي به فضاي هشتي مي رسيم. اغلب به شكل هشت ضلعي يا نيمه هشت ضلعي و يا بيشتر مواقع چهار گوش است. هشتي داراي سقفي كوتاه و يك منفذ كوچك نور در سقف گنبدي شكل ان است و عموماّ سكوهائي براي نشستن در آن طراحي شده است. هشتي براي انشعاب قسمت هاي مختلف خانه و گاه براي دسترسي به چند خانه ساخته مي شد. در خانه هاي بزرگ ، اندروني و اقامتگاه هاي خدمتكاران نيز به هشتي راه داشتند و اغلب براي جدا سازي آقايان و خانم ها دو قسمتي ساخته مي شد.

دالان (راهرو) : د الان راهروي باريكي بود كه با پيچ و خم وارد شونده را از هشتي به حياط خانه هدايت مي كرد. پيچ و خم دالان براي رعايت حريم خصوصي خانه بود تا عابر نتواند سريعاً فعاليت هاي جاري در حياط را متوجه شود..

حياط : حياط در خانه هاي قديمي مركز و قلب ساختمان بود. ، حياط مركزي همراه با ايوان در هر سمت ، ويژگي بود كه از گذشته هاي دور در معماري ايراني حضور داشت ؛ البته اين امكان وجود داشت كه حياط از نظر هندسي مركز خانه نباشد اما از نظر زندگي و انجام فعاليت ها و ايجاد ارتباط بين قسمت هاي مختلف خانه، تعبيه ديد و ساير مسائل مركز خانه محسوب مي شد. حياط محلي براي برگزاري مراسم مختلف نظير مراسم مذهبي ، عروسي و تجمع اقوام بود. معمولاً چهار گوش بود. ابعاد حيات را تعداد و عملكرد فضاهاي اطراف ان تعيين مي كنند. هر حياط معمولاً يك حوض و چند باغچه دارد كه بسته به شرايط مختلف محلي نظير آب و هوا و عوامل فرهنگي اشكال متفاوتي مي يابد. سازمان دهي فضاهاي محصور حياط به گونه اي بود كه با تغييرات فصلي و كاركردها ي مختلف اتاق هاي مجاور متناسب باشد.

حوض و باغچه : در حياط سازي خانه هاي قديمي حوض و باغچه معتبرترين عناصر حياط سازي به شمار مي رفت.

تالار: اين عنصر عموماً فضائي بود با تزئينات بسيار زيبا و پركار كه در كنار اتاق هاي ساده زندگي در خانه هاي سنتي كاملاً مشهود بود. تالار با گچبري، آئينه كاري، نقاشي روي گچ، مقرنس و با نقاشي روي چوب تزئين مي شدند. جبهه رو به حياط تالار با ارسي هاي ۵ دري يا ۷ دري به حياط خانه مربوط مي شدند. تالار براي پذيرايي از مهمانان محترم و مخصوص مورد استفاده قرار مي گرفت.

نشيمن: نشيمن،‌ اتاق هائي بود كه از تالار اهميت كمتري داشتند و از اتاق هاي ساده مهمتر بودند نشيمن، محل تجمع افراد خانواده ومهمانهاي بسيار نزديك به حساب مي آمد اين عناصر از نظر تزئينات بسيار ساده بودند.

آشپزخانه: معمولاً مربع يا مستطيل است . نزديك آب انبار و چاه آب قرار دارد. در درون آشپزخانه ، محلي براي پخت و پز ، ذخيره ي چوب و تنور پخت نان و در درون ديوار آن تاقچه اي براي قرار دادن ابزار آشپزي و غذل تعبيه شده است

. آبريزگاه (توالت) و حمام: در سطح پايين تري قرار مي گرفتند: نخست به دليل سهولت در استفاده از آب و زهكشي آن ؛ دوم گرماي آن.. حمام به دو بخش تقسيم مي شد: يكي براي تعويض لباس (سر بينه) و ديگري براي شست وشو (گرم خانه)

جهت خانه ها :‌ جهت خانه تابع زاويه ي نور خورشيد و قبله است . هر وجه خانه براي فصل خاصي از سال مناسب بود و عناصري مانند تالار ، بادگير، پنج در ع سه دري و ارسي در شمار راه حل ها بودند. در اكثر قريب به اتفاق خانه هاي سنتي، محور اصلي بنا، محور شمالي جنوبي بودند و بهترين موقعيت را براي گرفتن نور خورشيد داشتند تا در روزهاي گرم تابستان از سايه و در زمستان از گرماي خورشيد برخوردار باشد ؛ فضاهاي اصلي زندگي نيز در دو سمت شمالي و جنوب ساخته مي شدند و فضاهائي كه اهميت كمتري داشتند،‌ به خصوص فضاهاي خدماتي در دو سمت شرق و غرب ساخته مي شدند

فضاهاي اقليمي در معماري ايرني

معماري ايراني كه ابتدا در محدوده ي فلات ايران و سپس در حوزه نفوذ فرهنگ ايراني شكل گرفت، همچون همه ي معماري هايي كه ريشه در فرهنگ بومي دارند، به اقليم توجه داشته و تا پايان دوره ي قاجار آثار با ارزشي از خود به جا گذاشته است.

بررسي نمونه هاي به جا مانده نشان مي دهد:

رنگهاي به كار رفته در تزيينات ساختمانها متأثر از ويژگي هاي اقليم گرم و خشك بوده اند.

مصالح ساختمانها، علاوه بر توانايي هاي سازه اي و توجه به مسائل اقتصادي و تأمين مصالح از نقاط نزديك، بهترين شكل بهره برداري از انرژي محيط بري را نشان مي دهند.

سازه هاي طاقي در اين بناها نشان دهنده ي رابطه ي اقليم و معماري هستند.

حتي در نقوش تزييني رد پاي خورشيد را به عنوان مهمترين عامل اقليمي در نقوشي با نام شمسه و چرخ خورشيد مي توان ديد.

اين مقاله به بررسي فضاهايي مي پردازد كه به طور مشخص به دليل ويژگي هاي اقليمي شكل گرفته اند و اقليم در آنها موضوع اصلي بوده است. نام اغلب اين فضاها از همين ويژگي اقليمي آنها گرفته شده است، مانند اتاق كرسي، زمستان نشين، سردابه و …

حياط هاي مرگزي در اين بررسي نيامده اند، گرچه اين حياط ها خود پاسخي اقليمي به فضاي باز خانه اند و ايجاد فضايي با درخت و حوض آب و در امان از بادهاي گرم و تابش شديد آفتاب، بهترين دليل شكل گيري حياط  در مركز خانه بوده و در همه ي اقليم هاي مشابه هم ديده مي شود.

بام

بام در معماري ايران به جرأت بخشي از فضاي زندگي است و علاوه بر وجود حجم هاي پيچيده و زيبا، به عنوان حياط هم مورد استفاده قرار مي گرفته است. در شهرهايي چون نايين در برخي از بناها با ديوار هاي صندوقه چيني شده، اطراف بام را تا حدود يك متر و نيم بالا آورده و نوعي حياط در بام بوجود مي آوردند كه در شب هاي تابستان براي خواب استفاده مي شده است. همچنين اين ديوارها با سايه اندازي بر بخشي از بام در ساعات مختلف روز نقش اقليمي ثانويه اي نيز داشته اند. چنين فضاهايي در مساجد نيز مورد استفاده بوده است. در مسجد سپهسالار در بالاي بام وضو خانه اي كه چهل شير نام دارد، اين فضا به همين شكل وجود دارد. نمونه ي ديگر خانه ي عباسيان كاشان با چنين حياطي در بام است كه در آن معماران با قاب بندي هاي ظريف از مشبك آجري، امكان تهويه را نيز فراهم آورده اند.

زمستان نشين اگرچه زمستان نشين پيش از آنكه نام فضاي معيني باشد، به همه ي فضاهايي كه در وجه شمالي حياط ساخته مي شوند تا از آفتاب زمستان كه با زاويه اي مايل به درون اتاقها مي تابد استفاده كنند، گفته مي شود اما مجموعه ي معيني از فضاها با رابطه اي خاص،‌ مجموعه ي فضاهاي زمستان نشين را تشكيل مي دهند كه عبارتند از سه دري،‌ پنج دري و شكم دريده، كه روي محور اصلي قرار مي گرفته اند و دو فضاي ارتباطي كه مي توانند راهرو يا تختگاه باشند و گوشواره هايي كه از سه دري، اتاق ارسي يا تهراني و اتاق دو دري تشكيل شده اند و گوشه هاي اين بخش را تشكيل مي دهند. فضاي اصلي زمستان نشين روي محور اصلي قرار گرفته و براي ورود بيشتر نور خورشيد اغلب پنجره هاي آنرا از ارسي هاي بزرگ مي ساخته اند. داخل فضاهاي مركزي با توجه به بسته بودن فضا، تزيينات پيچيده اي چون قطارهاي مقرنس و آيينه كاري هاي بسيار پيچيده ديده مي شود. تابستان نشين تابستان نشين نيز موقعيتي مانند زمستان نشين دارد با اين تفاوت كه در وجه جنوبي حياط قرار گرفته است تا در تابستان از تابش مستقيم آفتاب در امان بماند و روي محور اصلي آن معمولاً فضاي نيمه باز با تالار قرار مي گيرد. اين تالارها و ايوان ها جز در مواقع بسيار سرد سال مهمترين فضايي زندگي در خانه بوده اند، و اگرچه هميشه تزيينات داشته اند، اما با توجه به باز بودن و نفوذ گرد و خاك، از تزيينات بسيار پيچيده در آنها پرهيز و به نقوش ساده ي گچي در تركيب با آجر يا سيم گل قناعت مي شده است. حسينيه ي خانه ي بروجردي ها كه فضاي بسيار پيچيده با تزيينات تركيبي كم نظيري در تابستان نشين آن ديده مي شود، از نمونه هاي استثنايي اين مجموعه فضا است. در شهرهاي سرد سيري چون تبريز، زنجان، اردبيل، عملاً وجه تابستان نشين از بنا حذف شده و فضاي نيمه باز ايوان را هم ندارند. بهار خواب اين فضا همان مهتابي است و در مناطقي از خراسان تخ بوم (تخت بوم) نيز ناميده مي شود. اين فضاي بدون يقف در مجاورت حياط و در طبقات بالاتر از اول ساخته مي شود و شب هاي تابستان در آن مي خوابند و بسته به محل استقرار آن، در ساعاتي كه ديوارهاي اطراف بر آن سايه ي مناسب مي اندازد از آن استفاده مي شود. در بهار و پاييز در تمام ساعات روز و در تابستان شب ها قابل استفاده بوده است. اين فضا در دوره ي قاجار به مسجد مدرسه ها نيز راه يافت و نمونه هاي زيبايي از آن را در مسجد سيد اصفهان، مسجد سلطاني سمنان و مسجد سپهسالار تهران مي توان ديد و در مناطق گرم و مرطوب چون دزفول و شوشتر جزء جدايي ناپذير خانه هاي مسكوني است. تزيينات رايج اين فضا از جنس تزيينات نماي رو به حياط است. اتاق كرسي اين اتاق در مجموعه ي زمستان نشين و اغلب در گوشه هاي اين بخش كه در و پنجره ي كمتري به حياط دارند، ساخته مي شده تا در زمستان با بستن در و پنجره ها بتوان آنرا گرم كرد. در وسط اتاق، چال كرسي قرار داشته و ابعاد اتاق تابع ابعاد كرسي بوده، چون ديواره هاي آن براي تكيه دادن مورد استفاده قرار مي گرفته اند. اين فضا در همه خانه هاي اقليم سرد و كوهستاني وجود دارد. اين اتاق در مناطق پر شيب در پشت اتاق ها و داخل كوه كنده  مي شده و فاقد پنجره بوده است. اين بخش در خانه هايي كه حياط بيروني داشتند، گاه روي محور اصلي كه شكم دريده يا چليپا بوده نيز قرار مي گرفته است. در خانه ي حيدرزاده تبريز اتاق كرسي الگوي شكم دريده دارد. كه با توجه به استفاده ي اين اتاق در شب و در بخش هاي خصوصي خانه تزيينات مفصلي ندارد. در خانه ي پيرنيا در نايين اين اتاق با استقرار در محور اصلي، تزييناتي بسيار ظريف با لايه كاري گچي دارد. پاياب محل دسترسي به آب قنات در حياط خانه ها و مساجد است و نمونه هاي عمومي آن نيز در شهرهايي همچون نايين به چشم مي خورد. الگوي معمول آن هشتي است كه با اتاق تركي يا كلمبه پوشانده و در مسير قنات در مركز آن يك حوض ساخته مي شود. نكته اقليمي، هواي بسيار خنك آن در تابستان است كه علاوه بر استفاده به عنوان يخچال براي نگهداري مواد غذايي، در مواردي براي خواب نيم روزي نيز مورد استفاده قرار مي گرفته است. احتمالاً مي توان بين پاياب و پادياو رابطه اي برقرار كرد، فضايي كه به گفته ي استاد پيرنيا با مهاجرت به اروپا پاسيو را بوجود آورده است. نمونه هاي عالي پاياب در مسجد جامع نايين، مسجد جامع نطنز، مسجد جامع يزد و خانه هاي تاريخي يزد از جمله خانه اي كه امروز به هتل كهن كاشانه تبديل شده ديده مي شود. حوض خانه و سرداب اگرچه گاه به تالار اصلي تابستان نشين نيز گفته مي شود، اما به طور مشخص زيرزميني است كه در زير تابستان نشين ساخته شده و مانند ايوان، فضايي نيمه باز است و اغلب يك حوض نيز دارد. در خانه عباسيان كاشان، نمونه هاي عالي حوض خانه و سرداب وجود دارد. در كاشان فضاهاي بسيار متنوعي با عنوان حوض خانه در طبقه همكف يا زير زمين يا در گوشه ها به چشم مي خورد. در اين شهر به زيرزمين هاي گود كه در زير هريك از وجوه ساختمان مخصوصاً تابستان نشين ساخته مي شود و اغلب الگوي شكم دريده دارند، سرداب مي گويند. در شهرهايي چون تبريز كه فاقد تابستان نشين هستند، حوض خانه در زير فضاي اصلي زمستان نشين با در و پنجره ساخته مي شود. در كاشان فضاهاي حوض خانه وسرداب معمولاً تزيينات يزدي بندي و با مصالح گچ يا سيمبل دارند. در مقابل در تبريز تزيينات آجري مخصوصاً با آجرهاي رنگي و استفاده از كاربنديهاي پيچيده در مركز فضا بسيار رايج است. مهمترين الگوي مورد استفاده در حوض خانه ها، شكم دريده است. معمولاً امتداد بادگيرها به اين فضا مي رسد و عبور باد از روي آب حوض، هوايي لطيف در اين فضا بوجود مي آورد. شبستان اين فضا در مساجد به عنوان نماز خانه در دو طرف گنبد خانه يا اطراف ايوان ها شكل مي گيرد و معمولاً در زمستان بيشتر استفاده مي شود. به زير زمين خانه هاي شوشتر و دزفول هم شبستان گفته مي شود كه معمولاً حدود ۵/۱ تا ۲ متر در زمين فرو رفته و پنجره هايي به حياط دارند و حد فاصل شوادان و طبقه ي اول اند. از اين فضا در ساعاتي از روز در تابستان و  در بهار و پاييز و در مواردي به عنوان انبار نيز استفاده مي شود. سازه و تزيينات آن آجري و پلان آن امتداد پلان طبقه ي اول است. در كاخ هاي قديمي به حرمسرا نيز گفته مي شود، در اين صورت تزيينات پيچيده تري داشته اند.

خانه های قدیمی درهردیاری نشان از علم وهنر مردمان آن دیاردارد.

تصاویرزیر خانه قدیمی در روستای هونجان (خانه احتشامی) را می بینید:

درزیر نماهای مختلف ازمنزل سید حن مدرس را می بینید:

 

خانه های قدیمی در شهر مورد بی مهری قرار گرفته و از کسانی که در راه فرهنگ سرمایه گذاری می کنند خواهان لطف به این خانه ها هستم.

در زیر تصاویری ازمنزل میربد را می بینید:

خانه موسائی مربوط به دوره قاجار است و در شهرضا، خیابان شهید بهشتی، کوچه کمال، در مجاورت خانه گیوی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۶ با شماره ثبت ۲۰۰۲۶ به‌عنوان یکی ازآثارملی ایران به ثبت رسیده است.

درزیر تصاویری از خانه گیوی را می بینید:

 

خانه مشکی مربوط به دوره پهلوی است و در  شهرضا، خیابان شهید بهشتی، بعد از چهارراه شهرداری، بطرف فلکه مرکزی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۶ باشماره ثبت ۲۰۰۲۱ به‌عنوان یکی از آثارملی به ثبت رسیده است.

رفتن به نوارابزار