سقاخانه های شهرضا

سقاخانه در معماری سنتی ایرانی، به فضاهای کوچکی در معابر عمومی اطلاق می‌شد که اهالی و کسبه برای آب دادن به رهگذران تشنه درست می‌کردند. سقاخانه معمولاً ظروف سنگی بزرگی بودند که آب آشامیدنی در آنها ریخته می‌شد و پیاله‌هایی با زنجیر به به آنها بسته می‌شد.

سقاخانه‌ها در ابتدا بیشتر جنبه خدماتی داشتند و بانیان آنها بیشتر به منظور ثواب بردن، اقدام به ساخت و نگه داری آنها می‌کردند. برخی سقاخانه‌ها دائمی بودند و برخی دیگر در زمانهای خاص بویژه به هنگام عزاداری محرم برپا می‌شدند. برای آگاهی دادن به رهگذران در شب، شمع‌هایی در اطراف سقاخانه تعبیه و روشن می‌شد که بعدها جنبه‌ای مذهبی پیدا کرد و کسانی که نذر و نیازی داشتند هر شب جمعه، شمع‌هایی را در سقاخانه‌ها روشن می‌کردند.

منبع:سایت ویکی پدیا

یکی از کارهای خیرخواهانه وازامورضروری جامعه ی مسلمین تاسیس وساختمان سقاخانه ها بوده است.گرچه این امردرکل ملل دنیا رایج بوده اما مسلمانان بویژه شیعیان دراین امرپیشقدم شده واشخاص خیری با ساختن این نوع بنا درسرراه ها وبازارها وابتدای دروازه ی شهرهاجهت سیراب نمودن مسافران وکسانیکه باری بهر جهت ازمنزل خود فاصله گرفته اندتااگر احتیاج به نوشیدن آب داشتند دراین مکان ها سیراب شوند.مومنین سقاخانه ها معمولا وقفیاتی نیز برآن ترتیب داده اند وحتی بعضی ازآنها درتابستان یخ وقفی نیزداشته.بربسیاری ازاین سقاخانه ها اشعاری برروی سنگ کنده شده نظیر:

آبی بنوش ولعنت حق بریزید کن/جان فدای مرقد شاه شهیدکن

ساختمان سقاخانه ها عبارت بوده از مکانهی بطول وعرض 3*4متر ویا بیشترکه درآن:

  • چاهی که ازآن آب کشیده می شود.
  • دلووطناب
  • چرخ چاه
  • سنگ آبی یک پارچه تراشیده شده که درآب ریخته شودوبالاخره شیری خارج ازسنگ آب جهت برداشتن آب.

سقاخانه ها معمولا دارای دری مخصوص وجلوی آن مکانی جهت روشن شدن نمودن شمع بوده که این خود درجهت رفع نیاز مردم تهی دست درآن زمان بوده است. چون درآن زمان منازل باشمع روشنایی داشته اندو افرادی که قدرت خرید شمع در روزگارخود رانداشته اند مردم که شمع ها را به عنوان نذورات به این مکان می آوردند هم برای روشنایی سقاخانه هم برای استفاده افارد فقر.این مکان ها اصولا مشخصات خاص مذهبی است.عده ای با عقیده ای خالص به این مکان ها نگریسته وبانظرتقدس به آن می نگرند.

منبع:کتاب تاریخ شهرضا صفحه485

دو سقاخانه از قديم ترين سقاخانه هاي شهرضا معرفي مي گردد.

الف) سقاخانه ي مير مسيّب

متاسفانه بسياري از اسناد وقف نامه هاي سقاخانه هاي شهرضا به دست ما نرسيده تا سابقه ي اين سنت نيكو  را دقيقاً بررسي كنيم. قديم ترين سندي كه ما به آن دست يافته ايم وقف نامه ي سقاخانه اي در بازار شهرضاست كه باني آن «ميرمسيب» نامي بوده است و آن را در سال 1117هـ . ق. يعني بيش از سه قرن پيش ساخته است.اصل اين وقف نامه اكنون در اداره اوقاف و امور خيريه ي شهرضاست .جالب است كه واقف محترم سه باب مغازه را وقف اين سقاخانه كرده است تا متوليان موقوفه از اجاره بهاي آن، كارگراني را اجير كنند تا آب از چاه بكشند و در سنگاب يا حوضچه ي آن بريزند. و نيز براي تهيه­ي دلو  و ريسمان و مخارج تعميرات سقاخانه هزينه كنند.

در دهه هاي آغازين قرن حاضر اين سقاخانه مجهز به موتور آبكش شد ولي امروزه به آب شهر وصل است و هنوز هم آباد و مايه ي خير و بركت.

در آخرين مرمت سقاخانه(به سال 1388هـ.ش.)، كاشي كاري زيبايي بر ديواره ي آن نصب شده كه بر روي آن نوشته شده است: «اين سقا خانه در سنه 1117 هـ .ق. توسط آقاي سيد مير مسيب بن سيادت بنا گرديد.»

نكته اي كه در همين جا بايد متذكر گردم اين است كه سازندگان كاشي به اشتباه نام پدر واقف را سيادت نوشته اند و اين به خاطر عدم دقت در خواندن وقف نامه است چون در آن جا آمده است« مير مسيب بن سيادت و مرحمت پناه مير محمد صادق الحسيني قمشه اي» ؛ اهل علم مي دانند كه سيادت و مرحمت پناه بدل و توصيف گونه اي است براي ميرمحمد صادق. اين ادعا را دو دليل ديگر ثابت مي كند.

اول آن كه در پايان وقف نامه آمده است:« محل مهر مسيب بن مير محمد صادق » (البته در نسخه اي كه از روي اين سند اخيراً استنساخ شده و فتوكپي آن نزد نگارنده است به اشتباه مسيب بن مبرور محمدصادق ثبت شده است)

دليل دوم آن كه سيادت به عنوان اسم افراد در شهرضا و مناطق ديگر رواج ندارد.

ب) سقاخانه ي حضرت ابوالفضل العباس(ع)

قرآن مي فرمايد: مَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ كَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَهٍ مِّئَهُ حَبَّهٍ وَاللّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاء (بقره/261)( مَثَل آنان که مال خود را در راه خدا انفاق می کنند، مثل دانه ای است که هفت خوشه برآورد و در هر خوشه ای صد دانه باشد خدا پاداش هر که را که بخواهد، چند برابر می کند).اين آيه مصداق بارز سقاخانه ي حضرت ابوالفضل، واقع در بازارچه ي آقا سيد علي( محله ي عليا- خيابان انقلاب اسلامي، كوچه ي46) است.سقاخانه ي كوچكي كه بسيار پر خير و بركت بوده است.

باني اين بناي مقدس حاج سيد علي فرزند سيد رسول بوده كه در حدود 120 سال قبل در كربلاي معلا وفات نموده است.از آن جا كه اين سقاخانه به نام حضرت ابوالفضل(ع) نامبردار است، مردم محل به آن اعتقاد خاصي داشته و دارند. آن ها نذورات خود را به متوليان سقاخانه مي داده اند و متوليان نيز در تابستان ها قالب هاي يخ را خريداري كرده و در سنگاب سقاخانه مي ريخته اند.

حدود شصت سال قبل، نوه ي باني، به نام سيد فتح الله قريشي تعميرات اساسي در اين سقاخانه انجام داد و آن را به آب تصفيه شهري متصل كرد. در سال 1358 هـ. ش. حاج سيد مصطفي قريشي(نوه ي سيد فتح الله) باز هم آن را تعمير كرد و به صورت كاملاً بهداشتي درآورد. و در آن آب سرد كن تعبيه نمود. 

نكته ي قابل ذكر درباره ي اين سقاخانه آن است كه حجم نذوراتي كه به اين سقاخانه مي شود به حدي است كه از محل آن تاكنون بيش از 200 آب سردكن در اماكن مختلف شهر اعم از خيابان ها، بيمارستان ها، مدارس، ورزشگاه ها، كتابخانه ها ، مساجد و… نصب شده است. و اين آمار مدام در حال افزايش است.در ضمن از محل نذورات مردمي، آب سردكن هاي خراب تعمير و هزينه ي آب و برق بعضي از آن ها پرداخت مي شود.

قسمتی ازمقاله جستاري درباره ي قديم ترين سقاخانه هاي شهرضا-نوشته مصطفی منصف

گردآورنده:عمادالدین منصف

رفتن به نوار ابزار