کاروانسراها

مقدمه:

وجه تسمیه وتعریف کاروانسرا

کاروانسرا ترکیبی است از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهـی سفر مـی کنند. و سرای، به معنـی خـانـه ومکان. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است.

ساده تر از همه چنین می‌توان گفت که کاروانسرا ساختمانی است که کاروان را در خود جای می‌دهد و بزرگ‌ترین نوع ساختمانهای اسلامی است. پلان آن معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، معمولاً ساده و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است. یک دالان با طاق قوسی که مابین ورودی و حیاط داخلی قرار گرفته است، فضای کافی را برای جا دادن حیوانات بارکش فراهم ساخته است. بر روی سکوی برآمده‌ای که در پیرامون این حیاط قرار گرفته است، طاقگان هایی واقع شده اند که نمای داخلی را مفصل بندی می کنند. در پشت آنها حجره‌های کوچکی برای منزل دادن مسافران ساخته شده است. در کاروانسراهای دو طبقه، از حجره‌های پایینی برای انبار کردن کالاها و از حجره‌های بالایی برای منزل دادن مسافران استفاده می‌شد.

کاروانسرایی را که بیشتر برای نگهداری اسب و چهارپایان استفاده می‌شده است را رباط می‌گفتند ولی کاروانسرا بیشتر مورد استفاده طبقه اعیان و حکومتی تعلق داشته است نوع سومی نیز وجود داشته که به آن سابات می‌گفتند سابات در اصل سایه بان و یا سایه باد بوده است یعنی سایه بانی در مسیر باد، سابات در مسیر راه‌ها برای استراحت چند ساعته وکوتاه مدت و بیشتر برای استراخت در روز ساخته می‌شده و فقط طاق یا ایوانی بوده است بدون در و پناهگاه بعضی از ساباتها دارای آب انبار نیز بوده اند و بعضی دیگر فاقد آب انبار بوده و تنها سایه بان بوده است. به‌نظر می‌رسد کلمه رباط نیز واژه‌ای فارسی باشد و نه عربی ممکن است رباط عرب شده ره بان یا ره پات باشد. راه بان یا ره پات همچم خانه راه است. آذر پات و آذرپاتگان هم از این ریشه بوده است. چنانچه کلمات عربی رهبان ربان و رهنامج نیز از راه فارسی گرفته شده است. در عربی محلی کلمه کاریان به معنی خانه‌های سرراهی و موقتی نیز از کاروان گرفته شده است. کاروان امروزه یک کلمه بین‌المللی است و در بیشتر زبانها وجود دارد در عربی قیروان و کراوان هم گفته می‌شود.

 اهمیت شناخت کاروانسراها

منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیانگذار احداث بناهای مورد بحث، هخامنشیان بودند، هردوت، مورخ یونانی در کتاب پنجم خود از منزلگاه هایی گفتگو می کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده است. این مورخ از ۹۱۱ بنای شبیه کاروانسرا (چاپارخانه) نام می برد که در طول حدود ۲۵۰۰ کیلومتر فاصله بین پایتخت هخامنشی و بابل ساخته شده و کاروانیان سه ماهه آن را طی می کردند. گر چه نمونه ای از بناهای یاد شده ازعهد هخامنشی به جای نمانده، ولی روشن است که در آن زمان نیاز وافری به ایستگاههای بین راه و امنیت و رافه کاروانیان و بالاخره پیک های مخصوص احساس می شده است. در دوره اشکانی، همانند عهد هخامنشی، توسعه راه ها و ایجاد ایستگاه های بین راه و حمایت ازکاروانیان اهمیت فوق العاده ای یافت و درمسیر اغلب جاده ها، به ویژه در مسیر جاده معروف ابریشم ساختمان هایی شبیه کاروانسرا ایجاد شد. متأسفانه هنر و معماری عهد اشکانیان که حدود ۵ قرن در ایران حکومت کردند به طور کامل شناخته نشده و ویژگی های هنرهای مختلف این دوره به ویژه معماری و تزئینات آن، ناشناخته مانده و بنابراین نمی توان درباره نحوه معماری کاروانسراهای این دوره نظریه ای ارائه داد ولی با مقایسه با دژها و شهرهای اشکانی که اخیراً در دشت گرگان شناسایی گردید، می توان احتمال داد که کاروانسراهای آن زمان به صورت مربع و یا مستطیل و با مصالحی چون خشت و آجر بنا گردیده و اطاق ها و اصطبل هایی در اطراف داشته است. در معماری و توسعه کاروانسراهای پیش از اسلام، عصر ساسانی را باید یکی از ادوار مهم دانست. در این دوره به علت اقتصاد وسیع و گسترده، ایجاد راه ها و همچنین امنیت کاروانیان اهمیت داشته و در نتیجه، کاروانسراهای بسیار در مسیر جاده ها و گذرهای اصلی بنا شد و یادگارهای با ارزشی چون « دیرگچین » در جاده تهران ـ قم و « رباط انوشیروان » بین جاده سمنان ـ دامغان در مسیر جاده ابریشم و بالاخره « دروازه گچ و کنار سیاه » در استان فارس از آن جمله اند. در این دوره نقشه های کاروانسراها عموماً به صورت ۴ ایوانی و مصالح ساختمانی آن عموماً لاشه سنگ، آهک، خاک و گچ بوده است. در ادوار اسلامی عوامل متعددی در شکل یابی، توسعه و گسترش کاروانسراها دخالت داشته که اهم آن عوامل مذهبی، نظامی و اقتصادی است و در این ارتباط انواع کاروانسراها از نظر نقشه به وجود آمد. همانند دیگر ابنیه دوره اسلامی، اطلاعات درباره کاروانسراهای اوایل اسلام اندک است. در سفرنامه و کتب جغرافیای تاریخی مانند این حوقل و ناصر خسرو ، اطلاعاتی در مورد ایجاد کاروانسراها در ارتباط با تجارت و زیارت دیده می شود. در سفرنامه ناصر خسرو به هنگام مسافرت از نائین به طبس می نویسد به هنگامی که ما به رباط زبیده رسیدیم که دارای آب انبار بود. بدون این کاروانسرا و آب هیچ کدام قادر به گذشتن از بیابان نبودیم و سلسله های اوایل اسلام در ایران مانند : آل بویه، سامانیان و آل زیار به ایجاد بناهای عام المنفعه چون کاروانسراها و آب انبارها اهمیت فوق العاده ای می دادند و « رباط چاهه » یا « ماهی » در کنار جاده مشهد ـ سرخس که به صورت چهار ایرانی بنا گردیده، از جمله یادگارهای آن زمانست. قرن پنجم هجری قمری عصر شکوفایی هنرهای اسلامی به ویژه هنر معماری است. ایجاد راه های تجارتی متعدد و همچنین تأمین امنیت جاده ها باعث روزافزونی تجارت و اقتصاد شد و در نتیجه در مسیر جاده ها و داخل شهرها برای آسایش کاروان و کاروانیان کاروانسراهای متعددی بنیان شد. شیوه و سبک معماری این عصر در احداث بناهایی چون مساجد، مدارس و کاروانسراها تقریباً همانند گردید و نقشه بناها به صورت دو ایوانی و چهار ایوانی رواج یافت.زیباترین نمونه از کاروانسراهای این دوره رباط یا کاروانسرای شرف در خراسان است که گر چه در حال حاضر به حالت ویرانه افتاده، ولی کمتر تماشاگری را می توان یافت که از کنار آن بی تفاوت گذر کند. همچنین این کاروانسرا یادآور زمانی است که جاده خراسان از اهمیت زیادی برخورد بوده و رونق تجارت و امنیت کامل راهها در سراسر ایران وجود داشته است. سازمان حفاظت آثار باستانی ایران آغاز قرن هفتم هجری قمری مصادف با حملات ویرانگر مغول و نابودی و خرابی بسیاری از شهرهای آباد ایران بود و بنابراین فعالیت معماری همانند فعالیت های ساختمانی دیگر دستخوش رکود گردید ، دیری نگذشت که جانشینان آنها ، یعنی ایلخانیان مجدداً سازندگی را با بهره گیری از تجربیات و سنتهای متقدم ادامه داده و راههای جدیدی را آغاز کرده اند.

در این زمان به توسعه تجارت، اقتصاد، راه و راهداری و ایجاد کاروانسراها توجه زیادی مبذول می شد. در منابع تاریخی می خوانیم که درعهد «غازان» برای برقراری وسایل سریع و آسان ارتباطات زحمات بسیاری کشیده شد و نگهبانان و راهداران به صورت نیروی انتظامی مرتبی در آمدند و کاروانسراهای متعددی درطول جاده ها و شهرهای بزرگ ساخته شد. نام «خواجه رشیدالدین فضل ا… » به سبب ایجاد بناهای عام المنفعه، ازجمله کاروانسراهای متعدد، درمتون تاریخ ثبت شده است.

در سفرنامه مارکوپولو، به هنگام مسافرت او در مسیر یزد ـ کرمان می خوانیم: «یزد شهر بزرگی است … ساکنین آن مسلمانند» در صورتی که بخواهند از شهر خارج شوند، باید هشت روز تمام از صحرایی بگذرند که در آن سه محل (کاروانسرا) برای اطراق مسافران ساخته اند. از کاروانسراهای این دوره که عموماً با نقشه چهار ایرانی بنا گردیده می توان کاروانسراهای «مرند، سرچم، جلفا» در آذربایجان و «رباط جهان آباد یا یسنج» در جاده خراسان و «رباط انجیره» در جاده یزد ـ مشهد را نام برد. فعالیت های معماری و ایجاد کاروانسراها، در دوره تیموری ادامه یافت و در مسیر جاده ها و داخل شهرها به علت توسعه تجارت کاروانسراهایی ایجاد گردید که عموماً با نقشه چهار ایرانی و تعدادی نیز همراه با تزئینات از جمله کاشیکاری بنا شدند. در مورد کاروانسراهای این دوره اطلاعات جالبی در سفرنامه کلایخو به هنگام مسافرت در بسیاری از کاروانسراهای بین راه اقامت کرده و شرح جالبی از این توقفگاه های مسیر مسافرت خود را نوشته است، وی در سفر نیشابور می نویسد «آن یکشنبه» اولین شب را در کاروانسرای بزرگی که چاپارخانه بود در میان بیابان بسر بردیم … بامدادان روز سه شنبه بر اسب سوار شدیم ولی دو برسخ رانده بودیم که به ساختمانی مانند مهمانخانه یا هتل رسیدیم که در اینجا با نام کاروانسرا خوانده می شود. کلایخو در ژوئن سال ۱۸۰۴ میلادی به هنگام اقامت نه روزه خود در تبریز شرح جالبی از کاروانسراها و بازارها می دهد و می نویسد: «در سراسر شهر خیابانهای پهن و میدان های وسیع وجود دارد که در پیرامون آنها ساختمانهای بزرگ دیده می شود و در آنها دستگاههای مجزا و دکان ها و دفترها ساخته اند که از آنها استفاده های گوناگون می کنند؛ چون از این کاروانسراها خارج شدیم به خیابان ها و بازارها می رسیم که در آنها همه گونه کالا فروخته می شود. مثلاً در بعضی از  کاروانسراها وسائل و لوازم آرایش و عطریات زنان فروخته می شود. زنان به دکان ها و حجره های آنان می آیند تا از آنها بخرند؛ زیرا این زنان عطر و روغن بسیار بکار می برند و باید در نظر داشت که از تبریز تا سمرقند همه جا تیمور مراکزی (چاپارخانه هایی که همواره در آنها اسب آماده حرکت بوده ساخته است)

کاروانسرا در دوره اسلامی

در این دوره، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک وتنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسیده و در مسیر شهرها و روستا، ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباطهای برونشهـری و در مراکز اقتصادی وراسته بازارها، کاروانسرا و رباطهای برونشهری با ویژگیهای متفاوت کار بردی احداث شدند.نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف وبا توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.

باتوجه به این تنوع وزیبائی است که بسیاری از محققان وصاحب نظران هنـرمـعـمـاری، کاروانسراهـای ایـران را مهمـتـریـن نشانـه پـیـروزی و موفقیت معـمـاری ایـران بـه شمـار آورده واستـاد کاران ایـرانـی را در ایجـاد این گونه بنـاها مبتکر و پـیشقدم دانسته اند. کاروانسراهای ایران، علاوه بر ارزش هنری، از دیدگاه مسایل اجتماعی نیز حایز اهمیت فـراوانـی بـوده و شایسته مطالـعـه‌ای گسترده است.

بسا که طـی قرون سپـری شده، کاروانسراهای درونشهری و برونشهری کـه بارانداز واستراحـتگـاه کاروانها و کاروانیان اقصی نقاط معمـور آن روزگـاران بـه شمـار می‌آمـده، محـل تعاطـی و تعامل انـدیشه هـا وتبـادل وتقابل آداب و رسوم اقوام و ملل مختـلف بوده، و بی تردید، این تماس و تلاقی انسان‌ها وانـدیشه هـای گـونـاگـون، تـأثـیـری شگرف بر زندگی مردم این مرز و بوم کهنسال داشته است.

انواع کاروان‌سراها

به طور کلی می‌توان کاروان‌سراها را به دو دستهٔ اصلی تقسیم کرد:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری

از آن جایی که اغلب کاروانسراهای باقی مانده در ایران متعلق به دوره صفوی و بعد از آن است، لازم است در تقسیم آن تمامی عوامل از وضع آب و هوایی تا شیوه معماری منطقه‌ای مورد بررسی قرار گیرد. در درجه اول کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی نمود:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی.
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس.
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران.

گروه آخر از نظر نقشه به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند.

۱:کاروانسراهای مدور: تعداد کمی از کاروانسراهای ایران با نقشه مدور بنیاد گردیده‌است. این کاروانسراها بسیار جالب توجه و از نظر معماری حایز اهمیت فراوان است.

۲::کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار: این گروه از کاروانسراها به شکل چند ضلعی (اغلب ۸ ضلعی) و همانند کاروانسراهای مدور بسیار زیبا بنا شده‌اند و زمان ساخت آنها دوره‌ای است که در معماری کاروانسراهای پیشرفت قابل ملاحظه‌ای به وجود آمده‌است. تعداد آنها مانند کاروانسراهای مدور کم می‌باشد. از نمونه‌های زیبای این گروه، کاروانسرای امین آباد، خان خوره، چهار آباده و ده بید جاده اصفهانشیراز، بنارویه جاده جهرملار است که به فرم هشت ضلعی در دوره صفوی ساخته شده و نشان دهنده شیوه معماری اصفهانی است.

۳:کاروانسراهای دو ایوانی: همانند مدرسه‌ها و مسجدها و سایر بناهای مذهبی تعدادی از کاروانسراهای ایران را به شکل دو ایوانی به فرم مربع یا مستطیل ساخته‌اند. عموماً ایوانهای این کاروانسراها یکی در مدخل ورودی و دیگری رو به روی آن قرار دارد. از نمونه‌های باقیمانده این کاروانسراها می‌توان از کاروانسرای خوشاب و کاروانسرای دو کوهک نام برد.

۴:کاروانسراها با تالار ستون دار: تعدادی از کاروانسراهای ایران با تالار ستون دار بنا گردیده‌اند و از آنها عموماً برای اصظبل استفاده می‌شده‌است. نمونه‌ای از این کاروانسراها عبارت است از کاروانسرای عسگرآباد بین جاده تهرانقم و کاروانسرای خاتون آباد در ۲۵ کیلومتری تهران در جاده گرمسار – تهران.

۵:کاروانسراهای چهار ایوانی:در ادوار اسلامی از طرح چهار ایوانی برای بنیادهای مذهبی و غیر مذهبی، مانند مدرسه‌ها، مقبره‌ها، مسجدها، و کاروانسراها استفاده گردیده و تقریباً این طرح نقشه ثابتی برای احداث این گونه بناها شد، بخصوص از دوره سلجوقی به بعد کاروانسراهای بسیاری با طرح چهار ایوانی احداث گردید که آثار آن در تمامی ایران پراکنده‌است.

۶:کاروانسراها با ظرح متفرقه: این گروه، کاروانسراهایی هستند که نقشه و معماری آن با آنچه که در گروه‌های ۱ – ۵ اجمالاً بررسی شد، شباهتی ندارند. کاروانسرای سبزوار و کاروانسرای شاه عباسی جلفا از این گروه هستند.

دیدگاهتان را بنویسید